Dr.Simon Schoon
PAULUS
GRENSGANGER TUSSEN ISRAEL EN DE VOLKEN
INHOUD
4. De verzoening van de wereld
7. Voor allen ben ik alles geweest
Dit boek kunt u hier downloaden (PDF formaat)
Paulus is zowel voor joden als christenen een omstreden figuur. Hij wordt bewonderd en veracht. Hij wordt door vele christenen gezien als de grote apostel die de boodschap van Jezus heeft vertolkt voor de toenmalige wereld. Maar hij wordt soms ook getekend als de verrader van de oorspronkelijke boodschap van de jood uit Nazaret. Sommige joden zien Paulus als de aanstichter van alle ellende die hen van de kant van het christendom is overkomen in de loop van de geschiedenis. Andere joden beschrijven Paulus als de jood die er een begin mee heeft gemaakt het geloof in de éne God van Israël over de hele wereld te verbreiden.
Er zijn zoveel visies op Paulus als richtingen in het christendom. Ieder vindt zijn eigen waarheid terug in de gedachten van Paulus. Er is een rooms-katholieke, een anglicaanse en een gereformeerde Paulus. En natuurlijk wordt Paulus ook opgeëist door de oud-gereformeerden, de pinkstergemeenten en de adventisten en door alle andere stromingen in het onoverzichtelijke geheel dat christendom heet. De meeste visies op Paulus bevatten een kern van waarheid
maar die kern wordt doorgaans verabsoluteerd om de eigen leer te staven. Maar Paulus ontglipt aan de bezitsdrang van al die groepen christenen. Hij is kennelijk niet voor één gat te vangen.
Paulus schreef geen dogmatiek zoals de meeste christenen veronderstellen. Hij was geen saaie theoreticus maar een praktisch en pastoraal ingesteld persoon. Hij schreef brieven aan zeer verschillende gemeenten naar aanleiding van uiteenlopende gebeurtenissen of vragen die hem bereikt hadden. De Korintiërs hadden weer heel andere adviezen nodig dan bijvoorbeeld de gemeenteleden in Rome. Er kan niet zomaar een systeem gemaakt worden uit zijn brieven. Er zijn wel enkele hoofdlijnen en basisideeën aanwijsbaar. Maar vele accenten in zijn brieven zijn gebonden aan unieke en specifieke situaties.
Zowel van joodse als van christelijke zijde zijn in de laatste jaren heel wat studies over Paulus verschenen. Enkele daarvan noem ik achterin dit boekje bij de geraadpleegde literatuur, waarbij ik de exegetische commentaren achterwege laat. Paulus is psychologisch, sociologisch, historisch-kritisch, retorisch en linguïstisch doorgelicht en uiteengerafeld. Dat heeft vele nieuwe en verhelderende inzichten opgeleverd. Maar kan er na het raadplegen van deze literatuur ook nog uit de brieven van Paulus gepreekt worden? In de nieuwere preekroosters komt Paulus meestal niet meer aan bod. Niet alleen predikers moeten een barrière overwinnen om aan Paulus te beginnen, maar ook bij de mondige gemeente bestaat er een duidelijke weerstand tegen die moeilijke, saaie en theoretische apostel. Jammer voor de apostel aan wie gelovigen uit de volken zoveel te danken hebben! Jammer ook omdat al die geloofsvoorstellingen, die de gemeente blijft meezeulen, daardoor niet meer ter sprake komen.
De tien volgende hoofdstukken zijn ontstaan uit een serie preken die ik in de zomermaanden van 1992 in Gouda heb gehouden. Het is uiteraard geen weergave van de volledige Paulus. Het gaat in kort bestek om een aantal hoofdlijnen. De preken zijn enigszins nader uitgewerkt maar de oorspronkelijke setting is hopelijk in de stijl nog herkenbaar. Mijn benadering heeft heel wat gespreksstof opgeleverd. Alle kritische vragen zullen in het kader van een leerhuis aan de orde moeten komen. Juist daar kunnen al die achtergrondsvragen besproken worden, die in de context van een preek niet uitgediept kunnen worden. Zoals de opvatting van de meeste exegeten dat de brief aan de Efeziërs, de tweede brief aan de Tessalonicenzen en de Pastorale Brieven niet van de hand van Paulus zelf zijn maar uit de school van zijn leerlingen stammen. In preken worden heel wat exgetische, hermeneutische en bijbels-theologische keuzen gemaakt maar ze kunnen doorgaans niet uitvoerig verantwoord worden. Dat kan heel irritant zijn. Daarom moet een predikant ook niet het laatste woord hebben. In de kring van het leerhuis kan alles te berde gebracht worden én ook weersproken worden. Ik ben mij er van bewust dat ook mijn benadering eenzijdig gevonden kan worden. Ik zie Paulus als een grensganger tussen Israël en de volken: Een jood uit de diaspora die hield van zijn volk maar gedreven werd door een voor hem onweerstaanbare drang naar de niet-joden. Een aangevochten mens, een mens in twee werelden. Maar misschien is mijn benadering toch minder eenzijdig dan de klassiek-reformatorische opvatting, die Paulus uitsluitend interpreteert met het oog op het persoonlijk heil van de gelovige. Het is mijn hoop dat dit boekje in wijdere kring gespreksstof oplevert. Het is een samenvatting en popularisering van gedachten over Paulus, die her en der in mijn boek De weg van Jezus, Een christologische heroriëntatie vanuit de joods-christelijke ontmoeting (1991) voorkomen. In dat boek worden vele theologische vragen nader uitgewerkt en is in de eindnoten bij de hoofdstukken meer literatuur te vinden.
GERAADPLEEGDE LITERATUUR
T.Baarda/H.Jansen/S.J.Noorda/J.S.Vos, Paulus en de andere joden, Exegetische bijdragen en discussie, Delft 1984.
H.Baarlink (red.), Inleiding tot het Nieuwe Testament, Kampen 1989.
G.Baudet/A.Wöhle, Vierkant Paulus, Utrecht 1991.
J.C.Beker, Paul the Apostle, The Triumph of God in Life and Thought, Edinburgh 1980.
S.Ben-Chorin, Paulus, Der Völkerapostel in jüdischer Sicht, München 1970.
H.Berkhof, Christelijk geloof, Een inleiding tot de geloofsleer, Nijkerk 1973.
E.Brocke/J.Seim (Hrsg.), Gottes Augapfel, Beiträge zur Erneuerung des Verhältnisses von Christen und Juden, Neukirchen-Vluyn 1986.
P.van Buren, A Theology of the Jewish-Christian Reality (Part III), Christ in Context, San Francisco 1988.
C.J.den Heyer, De Messiaanse weg, III, De Christologie van het Nieuwe Testament, Kampen 1991.
O.Jager, De dood in zijn ware gedaante, Baarn 1984.
P.Lapide/P.Stuhlmacher, Paulus - rabbi en apostel, Een joods-christelijke dialoog, Kampen 1988.
F.-W.Marquardt, Das christliche Bekenntnis zu Jesus, dem Juden, Eine Christologie, Band 1, München 1990; Band 2, München 1991.
J.Moltmann, Der Weg Jesu Christi, Christologie in messianischen Dimensionen, München 1989.
J.Nauta, Een ontmoeting met Paulus, in: Serie Toerusting, Driebergen 1991.
P.von der Osten-Sacken, Die Heiligkeit der Tora, Studien zum Gesetz bei Paulus, München 1989.
P.von der Osten-Sacken, Evangelium und Tora, Aufsätze zu Paulus, München 1987.
P.von der Osten-Sacken, Grundzüge einer Theologie im christlich-jüdischen Gespräch, München