Israël: Land, volk en staat
Concentratiepunt: Jeruzalem

 

In de betrokkenheid op Israël (land, volk en staat) en Jeruzalem laat de christelijke traditie een veelvoud aan houdingen en overtuigingen zien. In het kort wil ik trachten de verschillende opvattingen te schematiseren en in te delen in modellen, toegespitst op Jeruzalem. De stad Jeruzalem is dan ook, bijbels gezien, het concentratiepunt van het land.
Uiteraard zijn er in de praktijk vaak overlappingen tussen deze modellen.  
1. Jeruzalem als hemelse stad
Toen verreweg het grootste deel van het joodse volk in Jezus niet de beloofde messias (h)erkende, werd Jeruzalem door christenen beschouwd als de stad van afvalligen en verworpenen. De ondergang van de stad en de tempel in het jaar 70 onderstreepte naar christelijke opvatting nog eens het oordeel van Godswege. Het aardse Jeruzalem werd in de leer van de kerk vervangen door de hemelse stad. Ook het land werd vergeestelijkt.
2. Jeruzalem als de kerk
Nadat keizer Constantijn het christendom tot staatsgodsdienst had verheven, werd in het jaar 335 de Heilige Grafkerk in Jeruzalem ingewijd op het joodse Loofhuttenfeest. Hiermee werd de overwinning van de kerk op het jodendom symbolisch onderstreept. De kerk  werd voortaan beschouwd als het geestelijke Jeruzalem. ‘Het ware land’ was alleen nog ‘in Christus’ te vinden.
3. Jeruzalem als sacrament
Jeruzalem bleef voor christenen de oorsprong van alle liturgie, de plek waar alles begonnen was. ‘Hier koos de Heer zich vaste voet’. De heilige plaatsen werden gezien als een soort sacrament: ze verwezen naar het heilige dat daar had plaatsgevonden. Pelgrims bezochten deze plekken, die volgens hen een uitstraling hadden naar de hele stad Jeruzalem, zelfs naar het hele land. De onzalige kruistochten in de Middeleeuwen komen uit deze traditie voort.
4. Jeruzalem als idee
In de secularisatie van de 19e en 20e eeuw is Jeruzalem een soort ‘idee’ geworden, als aanduiding voor de plaats waar gerechtigheid en vrede zullen heersen. Dan is de stad niet meer concreet aanwijsbaar op de landkaart, maar de naam van Jeruzalem staat model voor de universele idee van vrede en gerechtigheid. ‘Israël’ staat gelijk aan ‘het land waar de armen hun recht krijgen’. In deze visie kunnen de Palestijnen getekend worden als de ware ‘joden’ van vandaag. Wanneer Jeruzalem en de staat Israël een ‘proeftuin’voor de volken’ genoemd worden, is het gevaar groot dat aan Israël (te) hoge ethische en politieke eisen worden gesteld, hoger en anders dan aan alle andere staten in de wereld.
5. Jeruzalem als stad van de eindtijd
Jeruzalem wordt in deze visie gezien als de stad van de eindtijd, het schouwtoneel van de gebeurtenissen die tenslotte bekroond zullen worden met de wederkomst van Jezus. Christenen

 

met deze opvatting geven blijk van een grote liefde voor Israël, omdat deze staat voor hen het instrument vormt om de realisering van de christelijke toekomstverwachting te bespoedigen. Vaak is men op grond van bijbelteksten fel gekant tegen de teruggave van de bezette gebieden.
6. Jeruzalem als teken van Gods trouw
Deze visie, waarin ik mij altijd heb herkend, is in diverse synodeteksten in Nederland en Duitsland uitgewerkt. In 1959 gaf de Hervormde Kerk de studie ‘Israël en de kerk’ uit, waarin de terugkeer van de joden naar het land voor het eerst ‘een teken van de trouw van God’ werd genoemd. Dit teken verwijst naar de concreetheid van Gods belofte. Het spreken over ‘Israël als teken’ zal zich voortdurend moeten afschermen tegen het gevaar van sacralisering of verheerlijking van de staat Israël. Het tekenkarakter van Jeruzalem en Israël is geen garantie voor Gods zegen op alle mogelijke menselijke ondernemingen en is zeker geen legitimatie van alles wat er op politiek en militair gebied gebeurt. Het gebruiken van het begrip ‘teken’ kan ook niet inhouden dat over grenzen niet onderhandeld zou moeten worden, omdat die vanuit de bijbel heilig en onaantastbaar zouden zijn. Er is dus alle ruimte voor politieke onderhandelingen en volkenrechtelijke oplossingen, die een weg zoeken naar vrede en gerechtigheid voor alle bevolkingsgroepen. Het redden van een mensenleven is volgens de joodse traditie een hoger goed dan het behouden van elke centimeter van het ‘beloofde land’. Er zijn zowel joden als christenen die blijven hopen op en bidden om het samenleven zonder bloedvergieten van twee volken in twee afzonderlijke staten in het éne beloofde land. Tot die christenen behoor ik ook..
 
Met een viertal trefwoorden wil ik tenslotte deze laatste visie op de stad Jeruzalem en op het land en de staat Israël nader uitwerken:

a. Particulariteit
De joodse particulariteit (bijzonderheid) van Jeruzalem kan door christenen op grond van Oude én Nieuwe Testament slechts beaamd worden. De belijdenis van de universaliteit (algemene betekenis) van Jeruzalem rust in de particulariteit van de stad, en niet omgekeerd. Jeruzalem is het concentratiepunt van het land. Gods beloften aan Israël mogen door de kerk niet vergeestelijkt en daarmee van hun concreetheid beroofd worden. Daarom belijdt de kerk een ‘onopgeefbare verbondenheid’ met het volk Israël. Daarbij behoren ook het verbond, en de Thora en het land. Het is volstrekt onnodig om naast de centrale band met het volk in de SOW-Kerkorde ook nog eens het land of de Thora nadrukkelijk te noemen.

b.Universaliteit

Ook in de joodse traditie wijst het aardse, particuliere Jeruzalem boven zichzelf uit naar het hemelse, universele Jeruzalem, maar deze beide worden nooit totaal van elkaar losgemaakt. Het aardse Jeruzalem houdt een universele belofte in van een samenleving waar gerechtigheid en vrede heersen. Deze verwachting mag niet ontaarden in het aan het concrete Jeruzalem voorschrijven van de rol die deze stad te vervullen heeft in de nabij geachte eindtijd. Van christenen mag verwacht worden dat zij bidden voor de vrede van Jeruzalem (Psalm 122), voor de stad die de Heer die zij willen volgen boven alles beminde.  

c. Centraliteit

De éne particulariteit sluit de andere niet uit. Dat exclusivisme heeft een geschiedenis van eeuwen bloedvergieten opgeleverd. De centraliteit van Jeruzalem voor het joodse volk is aangewezen door de Thora en de geschiedenis. De centraliteit van Jeruzalem voor moslims komt tot uiting in de naam Al-Quds, ‘de Heilige’, en is bepaald door de Koran en de geschiedenis. De centraliteit van Jeruzalem voor christenen is verbonden met de persoon van Jezus Christus. Daarom blijven christenen tot aan de uitersten van de aarde betrokken op deze voor hen zo centrale stad. Die verbondenheid behoeft geen enkele concurrentie te betekenen voor de joodse particulariteit van Jeruzalem.
d. Concreetheid

De straten en stenen van Jeruzalem herinneren niet alleen joden maar ook christenen aan de concreetheid van de beloften van God. Het geografisch aanwijsbare Jeruzalem - in al haar verscheurdheid en gebrokenheid - mag voor christenen een teken zijn. In deze stad wordt hen de spiegel voorgehouden van de menselijke onmacht en wordt tegelijkertijd de belofte levend gehouden, dat visioen en werkelijkheid niet voorgoed onverzoenlijk naast elkaar zullen blijven bestaan. In de chaos van de geschiedenis is de messiaanse werkelijkheid echter nog lang niet gerealiseerd. Zo bracht voor anderen, met name voor Palestijnen, de joodse terugkeer veel lijden en verdriet met zich mee. In alle hedendaagse verwarring en geweld blijft het concrete Jeruzalem verwijzen naar de verwachting van het vrederijk.

Dr.Simon Schoon was van 1973-1981 werkzaam in Nes Ammim in Israël, was van 1981-1992 voorzitter van het Overlegorgaan van Joden en Christenen (OJEC), en is nu Geref. predikant in Gouda en bijzonder hoogleraar ‘Verhouding Jodendom-Christendom’ aan de Theologische Universiteit in Kampen.