Schuilen onder de vleugels van de Sjechiena

Simon Schoon

Alle eeuwen door hebben niet-joden zich bij het joodse volk gevoegd, soms hele volken of groepen, soms enkelingen. In joodse termen gingen zij 'schuilen onder de vleugels van de Sjechiena'. In de officiële dialoog tussen joden en christenen komt het thema van de wederzijd­se overgangen zelden of nooit ter sprake. Dit onderwerp wordt kennelijk als zo beladen en delicaat beschouwd, dat het meestal wordt vermeden om de nog broze verhoudingen niet te verstoren. Aan joodse zijde is de herinnering nog levend aan de eeuwenlange ijver van de christelijke jodenzending. Hoewel de grotere kerken in Nederland deze jodenzending officieel hebben afgewezen, zijn er - met name in de Verenigde Staten - nog tal van christelijke organi­saties die het bekeren van joden hoog in het vaandel hebben geschreven. In Israël is het al of niet vermeende spook van de jodenzending regelmatig het onderwerp van felle debatten in het parlement (Knesset)en probeert men via wetgeving missionaire activiteiten in te dammen en aan banden te leggen. De kleine groepen van joodse christenen in Israël, of 'messiasbelijdende joden' zoals ze zichzelf liever plegen te noemen, voelen zich hierdoor vaak bedreigd. Daarbij hebben ze ook nog het gevoel in de steek gelaten te worden door christenen uit andere landen, die uitsluitend voor ontmoeting en dialoog naar Israël komen.

Beladen geschiedenis

Doordat er in het boek van de geschiedenis van de verhouding tussen christendom en joden­dom vele zwarte bladzijden geschreven zijn door de daden van christenen, is de hedendaagse joods-christelijke ontmoeting nog steeds zeer beladen. Het terrein van de dialoog ligt bezaaid met voetangels en klemmen. In de beginfase van de ontmoeting is daarom getracht deze obstakels angstvallig te vermijden. In een dialoogsituatie, waarin langzamerhand voldoende wederzijds vertrouwen is gegroeid, is het mogelijk om delicate thema's zoals wederkerige overgangen openlijk aan de orde te stellen. Christenen zullen hierbij voor hen typerende theologische kortsluitingen onder ogen moeten zien. Het opvallende verschijnsel doet zich namelijk voor, in het bijzonder in evangelische kringen, dat joodse messias-Jezus-belijders op overdreven wijze door christenen aan het hart worden gedrukt en begroet als voorhoede van de grote oogst die spoedig komen gaat. Zij worden dan als 'dubbel verkoren' beschouwd, omdat ze zowel jood als Jezus-belijder zijn. Hun aanwezigheid in de christelijke gemeente heeft steeds weer voedsel gegeven aan eschatologische verwachtingen, die inhouden dat joden in groten getale het christelijke geloof zullen aannemen en daardoor de wederkomst van Jezus zullen bespoedigen. Deze verwachting kan ook hand in hand gaan met de overtuiging dat zij na de parousie een grote zendingstaak zullen vervullen over heel de wereld. Vaak worden niet realistische schattingen van het aantal bekeerlingen in onze tijd genoemd om aan te tonen dat deze tijd heel nabij is. In christelijke kring vertoont men soms de neiging joodse messias-Jezus-belijders op te voeren als bewijs van het eigen christelijk gelijk tegenover het joodse volk. Deze triomfalistische benadering maakt joden uitermate kopschuw, omdat zij hierin de opvatting bespeuren dat het jodendom alleen zijn bestemming kan vinden door op te gaan in het zegevie­rende christelijke geloof. Het spreekt voor zichzelf dat dergelijke gedachten een joods-christe­lijke ontmoeting in sterke mate belemmeren, zo niet totaal blokkeren.

Zieltjes tellen

Voor diegenen die van de merkwaardige opvatting lijken uit te gaan, dat 'de waarheid' van een geloofsovertuiging een zaak is van zieltjes tellen, dus van statistiek, is het overigens niet aan te raden om het verschijnsel van de overgang van joden naar het christelijk geloof met al te hoge eschatologische verwachtingen te belasten­. In onze tijd gaan namelijk meer christenen over tot het jodendom dan omgekeerd. Nu zou het natuurlijk ook niet bevorderlijk zijn voor de joods-christelijke toenadering, wanneer joden als reactie op dit verschijnsel, dat zich in het bijzonder in Israël voordoet, maar ook in Nederland, triomfalistische opvattin­gen zouden gaan koesteren over de uiteindelijke opheffing van het christendom. Misschien dat deze overweging christenen tot enige bescheidenheid zou kunnen manen. Overgangen zijn namelijk zeer contextueel bepaald. De specifieke context van een bepaald land in een bepaalde tijd speelt altijd een grote rol bij overgangen tussen verschillende religies. In de huidige tijd oefent het herboren joden­dom een sterke aantrekkingskracht uit op christenen, die moeite hebben met het instituut kerk en die worstelen met hun identiteit. Alle rabbijnen in Nederland kunnen verhalen vertellen over veelvuldige verzoeken van mensen van christelijke komaf om jood te mogen worden.[1] Over het algemeen worden deze aanvragen op vriendelijke doch besliste wijze afgehouden. Juist deze houding aan joodse zijde maakt het thema van de wederkerige overgangen volstrekt asymme­trisch en onvergelijkbaar. Het christendom is missionair ingesteld, het jodendom niet. Christe­nen zullen immers meestal de joodse bekeerlingen met open armen ontvangen. Soms trachten ze hen ook in dialoogsituaties een prominente plaats toe te kennen. Eén persoonlijke herinne­ring kan hierbij misschien als illustratie dienen. Toen het Overlegorgaan van Joden en Christe­nen in 1981 werd opgericht, werd van de zijde van de Hervormde Kerk een predikant van joodse komaf, George Cassuto, naar voren geschoven voor benoeming in het OJEC. De tijd was hier niet rijp voor. Onmiddellijk vertoonden de joodse partners de neiging helemaal af te haken. De geboorte van het OJEC dreigde te mislukken. Cassuto trok zich echter eigener beweging terug, omdat hij de nog tere verhoudingen in de beginfase van het OJEC geen schade wilde berokkenen. Overigens keerde hij na vele jaren predikantschap aan het einde van zijn leven terug tot de synagoge. Hij heeft nu zijn laatste rustplaats gevonden op de Liberaal-Joodse begraafplaats in Hoofddorp.
Zo veelvuldig als de geschiedenis van joodse christenen is beschreven,[2] zo weinig is bekend over de overgangen van christenen naar het jodendom.[3] Binnen het jodendom is de kwestie van de toetreding van niet-joden omstreden en tot op vandaag een zaak van heftige diskussies. Doordat orthodoxe, 'conservative' en liberale joden voor deze toetreding - of in joodse termi­nologie het 'uitkomen' - , verschillende criteria en voorwaarden hanteren, is dit thema wellicht de grootste splijtzwam in de joodse gemeenschap. Bijna alle stromingen van het jodendom gaan uitermate voorzichtig te werk met het opnemen van proselieten, maar de uitgebreide website van het Amerikaanse Conversion to Judaism Resource Center toont aan dat er ook joodse organisaties zijn, die bijzonder aktief zijn in het aanmoedigen van overgangen naar het jodendom.[4] De verschillende benaderingen van 'toetreders' binnen het hedendaagse jodendom vormen een weerspiegeling van de uiteenlopende opvattingen, die in de loop van de tijd binnen het joodse volk hebben bestaan ten aanzien van het thema van het 'proselitisme'.    

In de Oudheid

In de oudtestamentische tijd was het mogelijk om 'te schuilen onder de vleugels van de God van Israël' (vgl. Ruth 2: 12), bijvoorbeeld als 'buitenlandse' vrouw van een Israëlitische man. Er leefden vele 'vreemdelingen en bijwoners' (geeriem) op het grondgebied van Israël, van wie verwacht werd dat zij zich aan de Israëlitische wetten hielden. Toen de Israëlitische stamgods­dienst na de Babylonische ballingschap zich in een eeuwenlang durend proces uiteindelijk ontwikkelde tot het rabbijnse jodendom, veranderde ook de mogelijkheid van toetreding tot het volk Israël en daarmee de positie van de 'toetreders' of proselieten.[5] Er zijn opzienbarende overgangen geweest in de Oudheid.[6] De Idumeeërs werden zelfs door Johannes Hyrkanus onder dwang bekeerd. Flavius Josephus beschrijft in het twintigste boek van zijn 'Joodse Oudheden', hoe verschillende leden van het vorstenhuis van Adiabene, een rijk ten oosten van Palestina, zich aansloten bij het volk Israël. En het koningshuis van Herodes stamde bijvoor­beeld af van de proseliet Antipater.
Er is onder geleerden geen eenstemmigheid over de al of niet actieve missionaire houding van joden in de Romeinse tijd. Het  jodendom moet in elk geval een grote aantrekkingskracht hebben uitgeoefend op buitenstaanders (vgl. Matteüs 23: 15). Joden zouden tien procent van het aantal bewoners van het Romeinse Rijk uitgemaakt hebben. In sommige schattingen wordt zelfs het aantal van 6 à 7 miljoen genoemd voor die joden, die rond het begin van de jaartelling proselieten waren of afstamden van proselieten. Het is wetenschappelijk omstreden, of dit het gevolg was van opzettelijke joodse missionering. Het historisch onderzoek naar de al of niet missionaire praktijk van het jodendom in de Oudheid is sterk ideologisch gemotiveerd. In liberaal-joods milieu in de Verenigde Staten is dit verklaarbaar uit het streven, dat sommigen op deze wijze pogingen historisch willen legitimeren om het jodendom vandaag opnieuw tot een missoniare godsdienst te maken.[7] In christelijke kring komt dit voort uit de behoefte om de eigen christelijk-missionaire houding jegens de joden te verdedigen met een verwijzing naar het oorspronkelijk evenzeer missionaire jodendom.[8] Recentelijk heeft hernieuwd historisch onder­zoek geleid tot de opvatting, dat er helemaal geen opzettelijke joods-missionaire aktiviteit heeft plaatsgevonden in de tijd van het vroege jodendom. Ook het verschijnsel van de 'Godvrezen­den' rond de synagogen in de diaspora zou helemaal geen wijd verbreid fenomeen geweest zijn. Een deel van het rabbijnse jodendom zou alleen maar missionair actief zijn geworden als een reactie op de missionaire ijver van het vroege christendom.[9] Hoe dit ook zij, historisch is in ieder geval zeker dat de opstand onder Bar Kochba geleid heeft tot het Romeinse verbod na 135 n. Chr. op de besnijdenis van niet-joden. Dit betekende impliciet een verbod op proselitis­me. Toen het christendom staatsgodsdienst werd in 380 n. Chr. werd het joden volstrekt verboden bekeringsactiviteiten onder niet-joden te ontplooien en proselieten te maken.

Rabbijnse traditie